TP.HCM đang bước vào thời điểm quyết định với hệ thống y tế: hơn 1,5 triệu người cao tuổi – mỗi người trung bình mang nhiều bệnh lý cùng lúc – đang tạo nên áp lực không về số lượng bệnh nhân, mà còn ở cách tiếp cận điều trị vốn chưa theo kịp đặc thù lão khoa.

pgs-nguyen-thanh-toan-3-tru-cot-y-te-lao-khoa-tphcm-hinh-anh 2

PGS-TS-BS Võ Thành Toàn – Phó giám đốc Bệnh viện Thống Nhất (TP.HCM): "Nếu chỉ dồn lực xây bệnh viện thì không thể giải quyết triệt để gốc rễ vấn đề. Chúng ta cần một hệ thống dựa trên "ba trụ cột" vững chắc"

Trong cuộc trao đổi thẳng thắn với phóng viên Một Thế Giới, PGS-TS-BS Võ Thành Toàn – Phó giám đốc Bệnh viện Thống Nhất (TP.HCM) đã chỉ ra những nghịch lý, thách thức cốt lõi và đề xuất chiến lược “ba trụ cột” mang tính nền tảng cho y tế lão khoa.

-Thưa PGS-TS-BS Võ Thành Toàn, mới đây TP.HCM đã có định hướng hình thành các bệnh viện chuyên lão khoa để bắt kịp tốc độ già hóa. Thực tế là 100% bệnh viện (trừ nhi khoa) hiện nay đều có giường và khu vực ưu tiên cho người già, nhưng vẫn chưa có một bệnh viện riêng biệt chuyên về lão khoa. Ông đánh giá sao về điều này?

-PGS-TS-BS Võ Thành Toàn: Việc bố trí giường và khu vực ưu tiên là bước đi quan trọng phản ánh hiệu quả của các chương trình chăm sóc sức khỏe toàn diện. Tuy nhiên, điều trị cho người cao tuổi không đơn giản là lấy phác đồ của người trẻ rồi "cộng thêm tuổi". Đó là một khoa học đòi hỏi cái nhìn tổng quát và đa diện. Nếu điều trị một bệnh lý cho người già theo cách áp dụng cho người trẻ, đôi khi chúng ta có thể làm hại bệnh nhân.

Người già phải được đặt trong bối cảnh đa bệnh lý, sức chịu đựng kém, cộng với những tác động tâm sinh lý và sự suy giảm chức năng tiềm tàng của các cơ quan theo thời gian. Chính vì vậy, tại Bệnh viện Thống Nhất, chúng tôi đã triển khai một sáng kiến mà chúng tôi gọi là "trang thứ năm" trong bệnh án. Thông thường bệnh án chỉ có bốn trang, nhưng chúng tôi làm thêm trang thứ năm để "đánh giá lão khoa toàn diện". Tất cả bệnh nhân khi vào viện đều được đánh giá qua trang này về cả tâm sinh lý lẫn đặc điểm bệnh tật. Đây là sự kế thừa từ truyền thống đào tạo lão khoa lâu đời của bệnh viện, nơi đặt bộ môn lão khoa đầu tiên của các trường đại học y dược lớn tại thành phố.

-Nhìn vào thực tế điều trị tại Bệnh viện Thống Nhất, ông thấy những năm gần đây có sự thay đổi như thế nào về mô hình bệnh tật của người cao tuổi, và nhóm bệnh nào đang có xu hướng gia tăng?

-PGS-TS-BS Võ Thành Toàn: Rõ ràng là những năm gần đây, số lượng bệnh nhân người cao tuổi gia tăng rất nhiều. Trung bình các con số thống kê của bệnh viện thì gia tăng khoảng chừng 15 cho đến 20% tùy từng năm. Các thống kê đều thấy rằng tỷ lệ người dân cao tuổi của mình đang tăng lên, và ước tính trong những năm 2030 tới 2050 thì khả năng dân số người cao tuổi sẽ tăng lên khoảng 20 - 25%, thậm chí một số dự đoán là 30%. Như vậy tới năm 2050 thì cứ 3 người gặp ngoài đường có 1 người trên 60 tuổi.

Theo định nghĩa của Việt Nam hiện giờ, trên 60 tuổi là người già. Đặc điểm của người cao tuổi ở Việt Nam cũng như trên thế giới nói chung là đều có đa bệnh lý. Thống kê cách đây một, hai năm cho thấy cứ 60 tuổi trở lên thì trung bình một người mang khoảng 2,5 bệnh, trong đó các bệnh lý như tim mạch, xương khớp, tiểu đường, rối loạn chuyển hóa nội tiết.

Thực tế tại Bệnh viện Thống Nhất trong những năm gần đây, các bệnh lý về tim mạch, về hô hấp, về cơ xương khớp đang tăng rất là đáng kể. Có nhiều trường hợp đường huyết rất cao nhưng chưa bao giờ người ta đi tầm soát phát hiện, hoặc thậm chí có trường hợp bị suy thận nặng giai đoạn cuối vì một chấn thương hay một lý do khác chứ người ta chưa quan tâm lắm về chuyện tầm soát hay khám định kỳ. Hệ lụy là có nhiều trường hợp tử vong ngoại viện trước khi vào viện mà nhiều khi không biết nguyên nhân chính xác là gì do không tầm soát được.

pgs-nguyen-thanh-toan-3-tru-cot-y-te-lao-khoa-tphcm-hinh-anh 1

PGS-TS-BS Võ Thành Toàn (thứ 4 từ trái sang) trao giấy chứng nhận cho các học viên hoàn thành khóa huấn luyện quốc tế về cấp cứu

-Bác sĩ có nhắc đến con số "2,5 bệnh mỗi người", vậy thách thức lớn nhất trong việc quản lý những ca bệnh phức tạp này là gì, thưa ông?

-PGS-TS-BS Võ Thành Toàn: Thách thức lớn nhất chính là sự âm thầm của bệnh tật và thói quen y tế của người dân. Tại TP.HCM, chúng tôi chịu áp lực rất lớn không chỉ từ cư dân thành phố mà còn từ bệnh nhân các tỉnh thành đổ về. Có những trường hợp nhập viện khi đường huyết đã ở mức rất cao nhưng trước đó họ chưa từng đi tầm soát để phát hiện. Hay có những người bị suy thận giai đoạn cuối chỉ được phát hiện tình cờ sau một chấn thương.

Nhiều người vẫn chưa thực sự quan tâm đến việc khám định kỳ hay theo dõi các bệnh mãn tính. Hệ quả là tỷ lệ tử vong ngoại viện – tức là tử vong trước khi kịp vào bệnh viện – vẫn còn hiện hữu. Nhiều trường hợp chúng tôi tiếp nhận nhưng không thể xác định chính xác nguyên nhân ban đầu vì bệnh nhân chưa từng được tầm soát, dù chúng tôi nghiêng nhiều về các bệnh lý tim mạch hay rối loạn nhịp tim. Điều này cho thấy nhu cầu về một hệ thống quản lý sức khỏe lão khoa toàn diện là vô cùng cấp thiết.

-Với khoảng 1,5 triệu người cao tuổi tại TP.HCM hiện nay, ông có dự đoán gì về những thách thức mà hệ thống y tế lão khoa sẽ phải đối mặt trong 5 đến 10 năm tới?

-PGS-TS-BS Võ Thành Toàn: Hiện nay người cao tuổi đã khoảng 1,5 triệu ở TP.HCM, nhưng số lượng này có thể cộng thêm nữa vì người cao tuổi còn từ các khu vực tỉnh, thành khác đến TP.HCM điều trị. Với sự gia tăng của già hóa dân số thì số lượng sẽ tăng nhanh trong những năm tiếp theo.

Ngành y tế TP.HCM hiện có khoảng 12 bệnh viện có khoa lão. Tuy nhiên, tôi nghĩ nhu cầu của TP là chưa đủ. Lý do thứ nhất là số lượng bệnh nhân lớn tuổi sẽ gia tăng. Thứ hai là sự dịch chuyển bệnh nhân từ các tỉnh thành về, vì TP.HCM vẫn là trung tâm y tế của khu vực phía Nam.

Hiện nay ở các tỉnh thành có hai xu hướng: một là muốn xây dựng luôn một bệnh viện chuyên về lão khoa, hai là mô hình cứ một bệnh viện khu vực thì có một khoa lão. Nhưng vấn đề đặt ra là nguồn nhân lực. Số lượng các trường, các cơ sở đào tạo y tế chuyên khoa về lão khoa vẫn chưa có nhiều. Ở khu vực phía Nam có hai trường đào tạo ra cũng chưa đủ, do đó phải có chiến lược thống kê nhu cầu để đào tạo nguồn nhân lực này.

- Vậy giải pháp có phải là xây dựng thêm thật nhiều bệnh viện chuyên biệt cho người già?

-PGS-TS-BS Võ Thành Toàn: Nếu chỉ dồn lực xây bệnh viện thì không thể giải quyết triệt để gốc rễ vấn đề. Chúng ta cần một hệ thống dựa trên "ba trụ cột" vững chắc.

Trụ cột thứ nhất là quản lý y tế tại cơ sở, ngay tại gia đình bệnh nhân. Trụ cột thứ hai là các trung tâm điều dưỡng, phục hồi chức năng và chăm sóc giảm nhẹ - nơi dành cho những bệnh nhân đã qua giai đoạn cấp tính, chưa đến mức phải nằm viện nhưng về nhà lại chưa an toàn. Trụ cột thứ ba mới là các bệnh viện chuyên sâu. Hiện nay chúng ta đang thiếu cả ba trụ cột này. Nếu hai trụ cột đầu không vững, mọi áp lực sẽ dồn lên bệnh viện, và khi đó không nguồn lực nào có thể xoay xở kịp.

pgs-nguyen-thanh-toan-30-tru-cot-y-te-lao-khoa-tphcm-hinh-anh.jpg

Muốn có một quá trình lão hóa thành công tới 80, 90 tuổi thì ngay khi đứa trẻ sinh ra đã phải có một chiến lược chăm sóc toàn diện

-Theo ông, công nghệ đóng vai trò gì trong việc bù đắp sự thiếu hụt nhân lực và cơ sở hạ tầng lão khoa hiện nay?

- PGS-TS-BS Võ Thành Toàn: Đây chính là "cánh tay nối dài" vô cùng quan trọng. Chúng ta cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo (AI) và các thiết bị theo dõi từ xa. Việc sử dụng sổ sức khỏe điện tử, các thiết bị đeo thông minh có thể cảnh báo sớm các biến động về chỉ số sinh tồn sẽ giúp bệnh nhân được quản lý tốt ngay tại cộng đồng.

Bên cạnh đó, vấn đề đào tạo nguồn nhân lực chuyên khoa lão cũng là một thách thức lớn. Hiện nay số lượng các cơ sở đào tạo y tế chuyên sâu về lão khoa ở phía Nam vẫn chưa đủ đáp ứng nhu cầu thực tế. Chúng ta cần một chiến lược đào tạo bài bản, kết hợp với việc hợp tác quốc tế để học hỏi kinh nghiệm từ những quốc gia đã đi trước rất xa về vấn đề này.

- Nhiều ý kiến cho rằng điều trị cho người già chỉ là điều trị như người trẻ rồi "cộng thêm tuổi". Ông đánh giá sao về quan điểm này?

-PGS-TS-BS Võ Thành Toàn: Đó là quan niệm sai lầm. Điều trị cho người cao tuổi là một ngành khoa học đòi hỏi cái nhìn đa diện. Người già có sức chịu đựng kém, tâm sinh lý thay đổi và các cơ quan bị suy giảm chức năng tiềm tàng. Nếu áp dụng nguyên phác đồ của người trẻ cho người già, đôi khi chúng ta có thể làm hại bệnh nhân.Tại Bệnh viện Thống Nhất, chúng tôi triển khai sáng kiến "trang thứ năm" trong bệnh án để "đánh giá lão khoa toàn diện". Ngoài 4 trang bệnh án thông thường, trang này giúp đánh giá sâu về tâm sinh lý lẫn đặc điểm bệnh tật của từng bệnh nhân khi nhập viện.

-Trong việc chăm sóc dinh dưỡng và phục hồi chức năng cho người già, theo bác sĩ, các gia đình thường mắc phải những sai lầm phổ biến nào?

-PGS-TS-BS Võ Thành Toàn: Có năm điều trong chăm sóc lão khoa toàn diện cần quan tâm: thứ nhất là các bệnh lý như tim mạch, nội tiết, hô hấp, xương khớp; thứ hai là phục hồi chức năng; thứ ba là tâm lý, thần kinh; thứ tư là dinh dưỡng; thứ năm là điều trị chuyên sâu.

Về sai lầm phổ biến, đầu tiên là suy nghĩ người lớn tuổi rồi phải chấp nhận chuyện bệnh tật, biến dạng mà mang tư tưởng đầu hàng với quá trình lão hóa. Quá trình lão hóa hoàn toàn có thể khống chế bằng năm yếu tố vừa kể trên.

Một sai lầm khác là về tâm lý và phục hồi chức năng. Ví dụ có người bị thoái hóa khớp thì nghĩ rằng không đi đâu nữa, dẫn đến tình trạng càng cứng khớp. Có những người chưa tàn tật về thể chất thì đã tàn tật về tâm lý rồi, họ nghĩ mình già rồi cần gì làm gì nữa, chỉ quanh quẩn trong nhà. Trong khi đó, hoàn toàn có thể áp dụng phục hồi chức năng kết hợp dinh dưỡng, tâm lý để bệnh nhân tái hòa nhập cộng đồng và sống gần như bình thường.

-Vậy ông có lời khuyên nào dành cho những người cao tuổi và gia đình đang trực tiếp chăm sóc họ để có một quá trình "lão hóa thành công"? Độ tuổi nào là quan trọng nhất để bắt đầu tầm soát và điều chỉnh lối sống?

-PGS-TS-BS Võ Thành Toàn: Người ta nói một câu rất hay là từ khi mình sinh ra, bắt đầu quá trình lão hóa rồi. Muốn có một quá trình lão hóa thành công tới 80, 90 tuổi thì ngay khi đứa trẻ sinh ra đã phải có một chiến lược chăm sóc toàn diện từ thói quen ăn uống, tập luyện thể chất, rèn luyện thể dục và cách suy nghĩ. Đừng nghĩ tới lúc 60 tuổi mới chăm sóc vì có những cơ quan khoảng 25 tuổi đã bắt đầu quá trình lão hóa rồi.Tuy nhiên, cũng không muộn khi bất kỳ thời điểm nào mình quan tâm tới vấn đề này, vì với tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện nay, việc làm chậm lại quá trình lão hóa hoàn toàn có thể thực hiện được. Quan tâm càng sớm thì lợi ích đem lại càng tốt hơn.Tâm lý nhiều người nghĩ các bệnh mãn tính chữa hoài không hết nên không chữa là sai lầm. Chúng ta phải lập kế hoạch điều trị, quản lý và sống chung với bệnh lý mãn tính một cách khỏe mạnh. Đừng phí phạm bỏ qua những chăm sóc cơ bản để rồi nhận một kết quả không như mong muốn trong những năm cuối đời.

-Xin cảm ơn PGS-TS-BS Võ Thành Toàn về những chia sẻ tâm huyết và đầy giá trị này!

Theo Hồ Quang - Tạp chí Một Thế giới: https://1thegioi.vn/pgs-vo-thanh-toan-3-tru-cot-cuu-y-te-lao-khoa-tp-hcm-248834.html